Już po raz trzeci na odbyły się obchody Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków na Mazowszu, w tym roku w Siedlcach – Stolicy Kultury Mazowsza 2026. Obchody były okazją do spotkania środowisk zajmujących się ochroną i opieką nad zabytkami, przedstawicieli samorządów, instytucji kultury, urzędników, ekspertów, społeczników oraz właścicieli i użytkowników zabytków.
Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków, został ustanowiony w 1983 r. przez Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków – ICOMOS – co roku w okolicach 18 kwietnia w wielu miejscach na świecie organizowane są wydarzenia skierowane do wszystkich osób zaangażowanych w ochronę i opiekę nad zabytkami.
Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków na Mazowszu odbył się już po raz trzeci, poprzednie wydarzenia miały miejsce w Pułtusku (2024) i Płocku (2025). Na miejsce tegorocznych obchodów zostały wybrane Siedlce, które na ten rok zostały obrane Stolicą Kultury Mazowsza 2026. W uroczystości uczestniczyło szerokie grono przedstawicieli administracji rządowej i samorządowej z powiatu łosickiego, garwolińskiego, siedleckiego, sokołowskiego oraz węgrowskiego, dyrektorów muzeów i instytucji kultury, archiwów, przedstawicieli stowarzyszeń oraz organizacji społecznych, badaczy historii i kultury.
Gośćmi wydarzenia byli między innymi, Szef Gabinetu Politycznego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Przemysław Lubiński, Ks. biskup Kazimierz Gurda Biskup Diecezji Siedleckiej oraz ks. biskup Grzegorz Suchodolski, siostra Natanela Błażejczyk – konsultant ds. ochrony zabytków sakralnych przy Konferencji Episkopatu Polski. Wojewodę Mazowieckiego Mariusza Frankowskiego, reprezentowała Alicja Cichoń Kierownik Delegatury w Siedlcach Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie, Marszałka Województwa Mazowieckiego Adama Struzika i członkini zarządu województwa mazowieckiego – Janinę Ewę Orzełowską, Dorota Prokurat Dyrektor Delegatury w Siedlcach Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego w Warszawie. Rolę gospodarza pełnił Tomasz Hapunowicz, Prezydenta Miasta Siedlce.
List minister Bożeny Żelazowskiej, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnego Konserwatora Zabytków, odczytał prof. Artur Krajewski. Pani Minister dziękując wszystkim za codzienną pracę w zakresie opieki nad zabytkami podkreśliła „Ochrona zabytków to nie tylko troska o materialne świadectwa przeszłości zapisanej na kartach historii, lecz także działanie na rzecz ciągłości pamięci, tożsamości wspólności – tej, która stanowi fundament naszego trwania. To w tych dobrach kultury, będących spuścizną naszych przodków, spotykają się wiedza, doświadczenie, wrażliwość oraz odpowiedzialność za przyszłe pokolenia”.
Decyzją pani minister Bożeny Żelazowskiej, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnego Konserwatora Zabytków, Marcin Dawidowicz, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wręczył srebrne odznaki „Za opiekę nad zabytkami” osobom zasłużonym w działalności konserwatorskiej oraz w społecznej opiece nad dobrami kultury.
Odznakami zostali uhonorowani:
Weronika Andrzejczyk – członkini Grupy Rekonstrukcji Historycznej 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich oraz Stowarzyszenia Rodzina Jazłowiecka, starszy inspektor ochrony zabytków ds. zabytków nieruchomych Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Warszawie. Badaczka miejsc walk oraz mogił poległych żołnierzy. Współpracuje z grupą Śladami Kampanii Wrześniowej, pomaga w poszukiwaniach i sprawuje nad nimi nadzór merytoryczny. Stworzyła opracowanie merytoryczne dla potrzeb scenariusza programu Poszukiwacze Historii o bitwie pod Sierakowem. Posiada ogromny udział w promowaniu wiedzy na forach, poprzez identyfikację dawnych zdjęć, również lotniczych i odszukiwania tych miejsc w terenie. Wykonuje kwerendy baz danych, archiwów, baz metrykalnych, genealogicznych, odszukuje informacje o poległych żołnierzach WP w 1939 roku i ich krewnych. Pomogła w identyfikacji miejsca spoczynku kpr. Stanisława Chmurskiego.
Monika Błocińska – prawniczka i społeczniczka z wieloletnim doświadczeniem zawodowym z zakresu ochrony i opieki nad zabytkami, w szczególności dziedzictwa techniki (przemysłu). Jako Społeczny Opiekun Zabytków jest współautorką „Karty Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków” pierwszego tego typu dokumentu w Polsce. Od 2022 r. wspiera Historyczną Pracownię Artystyczną w Warszawie: Pracownię i Galerię Plenerową Rzeźb Zbigniewa Maleszewskiego na Starym Mieście w Warszawie, będącą jedną z najbardziej aktywnych i rozpoznawalnych historycznych pracowni w Warszawie. Członek PKN ICOMOS, gdzie także zasiada w Komisji Naukowej Zabytków Techniki. Współtworzy oficjalny profil na Facebooku „Społeczni Opiekunowie Zabytów – Warszawa”. Współautorka publikacji „Plan ogólny miasta, gminy. Poradnik” pod red. Marcina Świetlika, wydawnictwa Wolters Kluwer 2024 r. Autorka specjalistycznych opracowań prawnych z zakresu ochrony zabytków dawnych zakładów przemysłowych czy historycznych z zakresu przekształceń dawnych zakładów przemysłowych.
Jacek Brudnicki – prawnik, historyk sztuki, adwokat, specjalista z zakresu prawa ochrony zabytków, wieloletni pracownik Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Członek pozaetatowy Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie, członek Sekretariatu European Heritage Legal Forum, Społeczny Opiekun Zabytków. Kierownik Wydziału Kontroli i Dotacji w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Warszawie. Posiada wieloletnie doświadczenie szkoleniowe i dydaktyczne w zakresie ochrony zabytków. Prowadził liczne szkolenia m.in. dla samorządów, prokuratorów oraz sędziów orzekających w sprawach karnych, a także liczne szkolenia dla organizacji i osób, które zajmują się dziedzictwem lokalnym w gminach, w tym dla pracowników gmin, lokalnych i regionalnych instytucji kultury, organizacji pozarządowych, muzeów, przedsiębiorców, aktywistów. Jako członek pozaetatowy Samorządowego Kolegium Odwoławczego orzekał w sprawach związanych z zagadnieniami planowania i zagospodarowania przestrzennego, ochrony przyrody i ochrony środowiska. Jest autorem licznych publikacji dotyczących zagadnień prawnej ochrony zabytków i zarządzania dziedzictwem kulturowym.
Piotr Ługowski – historyk sztuki, siedlczanin, autor publikacji i strony FB pt. „Siedlce w kręgu sztuki” o architekturze i sztuce w regionie siedleckim, na styku Mazowsza, Podlasia i Lubelszczyzny. Inicjatora i koordynatora projektów digitalizacji Cyfryzacja, opracowanie i udostępnienie zbiorów dawnej Diecezji Łuckiej i Brzeskiej (XVII-XVIII w.) z Archiwum Diecezjalnego w Siedlcach. Kierownik programu Ochrona Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA. Od ponad 20 lat prowadzi aktywną działalność w ochronie dziedzictwa kulturowego na ziemi siedleckiej. Posiada niezwykły dorobek naukowy, którego wyraz można odnaleźć w licznych (kilkudziesięciu) publikacjach jego autorstwa, poświęconych zabytkom Mazowsza. Czynnie uczestniczy w wydarzeniach, prowadząc prelekcje i wykłady promujące zabytki. Współpracuje z organizacjami społecznymi wspierając posiadaną wiedzą i doświadczeniem. Jedną z jego ostatnich aktywności było doprowadzenie do przeprowadzenia badań konserwatorskich w kościele św. Stanisława w Siedlcach, w efekcie których zostały odkryte unikatowe malowidła ścienne autorstwa Antoniego Herliczki.
Joanna Szewczyk – prezes wiejskiego stowarzyszenia Bezbłędna Gmina Błędów, które zajmuje się badaniem kulturowej tożsamości i historii gminy Błędów oraz jej popularyzacją, w tym ratowaniem i identyfikowaniem zabytków. Prowadzi społeczny nadzór nad zabytkowym budynkiem Starej Plebanii w Lipiu oraz wszystkimi odnalezionymi zbiorami, które się w nim znajdują. Koordynuje wystawy historyczne i działalność 4 izb pamięci, jest jednym z przewodników oprowadzających wycieczki odwiedzające Lipie. Opracowała dane historyczne i wniosek o wpis do rejestru zabytków obiektów odnalezionych i zidentyfikowanych w Lipiu m.in.: rękopisu karmelitańskiego z 1864 wieku, 70 letniej fisharmonii, zbioru 53 obiektów ruchomych z kościoła parafialnego, w tym 6 odnalezionych monumentalnych stacji Drogi Krzyżowej i 2 feretronów oraz wniosek o wpis do rejestru zabytków ponad 100 starodruków odnalezionych na strychu Starej Plebanii w Lipiu, najstarszy pochodzi z 1602 roku. Prowadzi cyfrowe archiwum danych historycznych o dziejach parafii, losach wyposażenia kościoła, dokumentacji związanej z remontami, zabytkami. Podejmowane przedsięwzięcia społecznego zaangażowania imponują skalą, zakresem oraz różnorodność. Jest to zarówno opieka nad zabytkami nieruchomymi, ruchomymi, przyrodniczymi, dziedzictwem niematerialnym, archiwaliami, lokalną spuścizną i tradycjami, jak i podejmowane działania edukacyjne oraz popularyzatorskie.
Dr hab. Małgorzata Trzaskalik-Wyrwa, prof. UMFC – wykładowca na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie z organoznawstwa i kameralistyki organowej, kierownik Zespołu ds. organów historycznych w Narodowym Instytucie Dziedzictwa, wykładowca organoznawstwa i gry na organach w Diecezjalnym Studium Muzyki Kościelnej w Siedlcach, pracownik Kurii Diecezjalnej Siedleckiej pełniący funkcję wizytatora organistów oraz rzeczoznawcy do spraw instrumentów organowych. Od wielu lat prowadzi działania na rzecz ochrony historycznych organów na terenie Mazowsza, w szczególności w Siedlcach i okolicach. Kiedy w 2000 roku rozpoczynała pracę w Siedlcach, nie było ani jednych czynnych organów o trakturze mechanicznej, zaś zdatne do grania (choć nie w pełni sprawne) pozostawały jedynie dwa instrumenty piszczałkowe – w katedrze i w kościele św. Stanisława. Dzięki intensywnej współpracy z Kurią Diecezjalną Siedlecką, Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków i Zespołem Szkół Muzycznych w Siedlcach obecna kolekcja liczy jedenaście organów o zróżnicowanej stylistyce brzmienia i wyglądu, odznaczające się wysoką wartością artystyczną. Odnalazła, uratowała i doprowadzenie do pełnej rehabilitacji zabytkowe unikatowe organy Joachima Wagnera. Z ramienia Kurii oraz Wojewódzkich Urzędów Ochrony Zabytków prowadzi nadzory konserwatorskie przy remontach zabytkowych organów, z ogromnym zaangażowaniem ratując każdą oryginalną część. Od wielu lat przygarnia wymieniane elementy dbając o zachowanie historycznego dziedzictwa organowego Mazowsza, czego efektem jest przystąpienie do organizacji Muzeum organowego w Pogorzeli.
W kolejnej części wydarzenia Marcin Dawidowicz, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków poprowadził panel dyskusyjny pt. „Siedlce miasto zabytków” z udziałem Dariusza Stopy, Zastępcy Prezydenta Miasta Siedlce, Elizy Czapskiej, Dyrektor Muzeum Zbrojownia na Zamku w Liwie, Dr Edwarda Kopówkę, Dyrektora Muzeum Treblinka. Niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady i obozu pracy (1941-1944), Sławomira Kordaczuka, Dyrektora Muzeum Regionalnego im. Mieczysława Asłanowicza w Siedlcach oraz ks. dr Roberta Mirończuka, Dyrektora Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach.
Po przerwie odbyła się sesja konserwatorsko-badawcza podczas której prelekcje wygłosili Małgorzata Trzaskalik-Wyrwa, UMFC w Warszawie, Sekcja Organów Historycznych NID pt. „Siedlce miasto organów”, Piotr Ługowski, historyk sztuki, pt. „Siedlce Czartoryskich”, Daniel Olszewski, WUOZ w Warszawie Delegatura w Siedlcach pt. „Zabytki ziemi siedleckiej” oraz Agata Ługowska, kierownik delegatury w Siedlcach WUOZ w Warszawie.
Po części oficjalnej uczestnicy MDOZ udali się do Katedry Niepokalanego Poczęcia NMP, gdzie uczestniczyli w koncercie na organach warsztatu Dominika Biernackiego w wykonaniu Małgorzaty Trzaskalik-Wyrwy i Ireneusza Wyrwy, UMFC w Warszawie.
Na zakończenie odbyło się oprowadzanie kuratorskie po Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach oraz Muzeum im. Mieczysława Asłanowicza w Siedlcach.
Organizatorem Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków na Mazowszu był Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa oraz Miastem Siedlce, Stolicą Kultury Mazowsza 2026, ze wsparciem organizacyjnym Miejskiego Ośrodka Kultury w Siedlcach oraz Centrum Kształcenia Branżowego w Siedlcach.
