- Decyzje w sprawie zaopiniowania projektu osiedla Dwór Bojarów zlokalizowanego w Otwocku przy ul. Kraszewskiego 87 były podejmowane w roku 2023 i 2024 przez ówczesnego Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Jakuba Lewickiego.
- Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wszczął z urzędu postępowanie o wpis do rejestru zabytków dworku Bojarów wraz z otoczeniem w dniu 12 marca 2013 r.. Ostatecznie Dwór Bojarów wraz z otoczeniem został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego decyzją MWKZ nr 1/2022 z 12.01.2022 roku, po umorzeniu postępowania odwoławczego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dn. 24.08.2023 r.
- Dwór Bojarów został wpisany do rejestru zabytków z uwagi na posiadane wartości artystyczne, historyczne i naukowe. Dwór jest nośnikiem walorów artystycznych jako indywidualnie zaprojektowane dzieło architektury uzdrowiskowej wzniesione pod koniec XIX w. Budynek jest jednym z najstarszych tego typu obiektów na terenie Otwocka m. in. z uwagi na zastosowanie murowanej konstrukcji. Szczególnie wysoka jest wartość historyczna budynku, w którym pierwotnie mieścił się jeden z pierwszych w kraju ośrodków leczniczych promujących zdrową dietę, kąpiele słoneczne oraz odzież z naturalnych surowców. Jego założycielem był Konstanty Moes-Oskragiełło, propagator zdrowego żywienia, homeopatii, erudyta i znawca słowiańszczyzny oraz religii blisko- i dalekowschodnich. Wartość naukowa budynku wynika jego z warstwy materialnej, m.in. technologii wykonania, użytych materiałów budowlanych i ich opracowania, jak również rozwiązań technicznych i funkcjonalnych łączących architekturę willową z budownictwem uzdrowiskowym w rejonie Otwocka. W uzasadnieniu decyzji o wpisie do rejestru zawarto również, że Dwór Bojarów został usytuowany na terenie o dużych walorach krajobrazowych oraz przyrodniczych w powiązaniu z naturalnymi elementami ukształtowania terenu na posesji o charakterze leśnym, co świadczy o tradycji uzdrowiskowej Bojarowa, która zaniknęła w okresie powojennym z uwagi na przekształcenie letniskowego charakteru Otwocka na mieszkalny.
Ochrona prawna Dworu Bojarów
12.03.2013 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wszczął z urzędu postępowanie o wpis do rejestru zabytków dworku Bojarów wraz z otoczeniem, zakończone wydaniem decyzji z 9.09.2014 r. o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego. Od decyzji wpłynęło odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który w grudniu 2014 r. decyzję MWKZ podtrzymał. Na decyzję MKiDN złożono skargę, a Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 9.11.2015 r. decyzję Ministerstwa uchylił, czego konsekwencją było uchylenie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (w dn. 10.01.2017 r.), decyzji MWKZ (z dn. 9.09.2014 r.) w sprawie wpisu do rejestru zabytków Dworu i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że „organy obu instancji (MWKZ i MKiDN) nie wskazały, jakie wartości widokowe zabytku zasługują na ochronę, ani też jakie szkodliwe oddziaływanie czynników zewnętrznych zagraża budynkowi dworku, powołując się jedynie na ochronę nieruchomości przed intensyfikacją zabudowy wokół dworku. Tym samym zasadność wpisania do rejestru zabytków otoczenia dworku Bojarów nie została poparta materiałem dowodowym ani wystarczającymi argumentami w uzasadnieniu uchylonej decyzji”.
Z uwagi na powyższe Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego ponownie rozpatrzył argumenty podniesione w odwołaniu i w ramach uzupełniającego postępowania wyjaśniającego wystąpił do Narodowego Instytutu Dziedzictwa o wydanie specjalistycznej opinii, celem ustalenia czy obszar działki wyznaczony w decyzji Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków nadal wypełnia cele otoczenia zabytku zgodnie z treścią ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Na podstawie przeprowadzonej analizy materiału dowodowego, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uchylił wcześniejszą decyzję i przekazał do ponownego rozpatrzenia sprawy przez MWKZ wskazując, że włączona do akt sprawy opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 31.10.2016 r. stanowi dowód, który ma istotny wpływ na sposób rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Materiał ten nie był znany organowi pierwszej instancji w dacie wydania zaskarżonej decyzji i zawiera dane o szerszym zakresie niż materiał dowodowy, który stanowił podstawę do podjęcia zaskarżonego rozstrzygnięcia, bowiem odnosi się do m.in. analizy archiwalnych materiałów kartograficznych oraz rozpoznania elementów kompozycji historycznego parku leśnego, towarzyszącego budynkowi dworu.
Ostatecznie Dwór Bojarów wraz z otoczeniem został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego decyzją MWKZ nr 1/2022 z 12.01.2022 roku, po umorzeniu postępowania odwoławczego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dn. 24.08.2023 r. Postępowanie odwoławcze zostało umorzone na wniosek nowego właściciela obiektu.
Historia i walory zabytkowe Dworu Bojarów
Tzw. Dwór Bojarów (d. Bojarowo, d. hip. 864) został wzniesiony pod koniec XIX w. Jego powstanie związane jest z uzdrowiskowym charakterem terenów położonych na południowy wschód od Warszawy, których rozwój związany był z budową od 1874 r. linii Kolei Nadwiślańskiej (Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej). Pierwsze domy letniskowe i wille wypoczynkowe wznoszono w latach 80. XIX w. w pobliżu stacji kolejowej „Otwock”, a także nad rzeką Świder, w odległości kilku kilometrów od miasta. Początkowo kolonia ta nazywana była „Wille nad Świdrem”, później funkcjonowała pod nazwą „Letnisko Świder”.
Folwark Bojarów (Bojarowo, Wille Bojarowo) w 1882 r. został zakupiony przez Konstantego Moes-Oskragiełto (1850-1910), pioniera wegetarianizmu na ziemiach polskich, przemysłowca, autora poradników z zakresu medycyny naturalnej. Z jego inicjatywy rok później otwarty został Leczniczy Zakład Termopatyczny (Ciepłoleczniczny), specjalizujący się w leczeniu naturalnymi metodami chorób nerwowych i reumatycznych. Uzdrowisko było całoroczne, usytuowane „w okolicy nader zdrowotnej, osłoniętej, śród borów należących do zakładu”. Podstawą kuracji były „powietrze, woda, światło, ciepło, zimno, pokarm, ruch i spoczynek w umiejętnym do każdego osobnika zastosowaniu”. Był to jeden z pierwszych w kraju ośrodków leczniczych promujących zdrową dietę, kąpiele słoneczne oraz odzież z naturalnych surowców. Tak zwane ,,Wille Bojarowo” były jednym z pierwszych zakładów leczniczych w okolicy, opisanym w najstarszym przewodniku po Otwocku autorstwa E. Diehla. Otwarcie zakładu komentowane było szeroko w prasie codziennej. Pomimo szybkiego zamknięcia zakładu, zabudowania do końca lat 30. XX w. oraz w pierwszych latach powojennych pełniły funkcje pensjonatów dla wypoczywających w Otwocku letników. Do 1932 r. zachowały się murowany dwór, budynki drewniane oraz ogrody owocowe. W czasie II wojny światowej majątek zajęli Niemcy. Od 1946 r. majątek użytkowany był przez Powszechną Spółdzielnię Spożywców „Wyzwolenie” jako Ośrodek Wypoczynkowy „Bojarów” (później Szkoleniowy). Od 1960 r. na terenie nieruchomości znajdowała się siedziba Warsztatów Szkoleniowych Rzemiosł Artystycznych (Filia Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Warszawie). Najprawdopodobniej w tym czasie rozebrano drewnianą zabudowę zachowując murowany budynek gospodarczy, a w latach 80. XX w. r. wybudowano 2 parterowe pawilony warsztatowe. W 1990 r. Warsztaty zostały zlikwidowane, a budynek główny pozostaje nieużytkowany. W 2014 r. w pomieszczeniu na poddaszu d. dworu wybuch pożar, który zniszczył pokrycie dachowe oraz przyspieszył proces destrukcji budynku.
Tzw. Dwór Bojarów jest nośnikiem walorów artystycznych jako indywidualnie zaprojektowane dzieło architektury uzdrowiskowej wzniesione pod koniec XIX w. Budynek jest jednym z najstarszych tego typu obiektów na terenie Otwocka m. in. z uwagi na zastosowanie murowanej konstrukcji.
Wedle stanu na dzień wpisu do rejestru tj. 12.01.2022 roku, stan budynku był określany jako zły. Na skutek pożaru w 2014 r. uszkodzeniu uległ dach, przyspieszając negatywne skutki oddziaływania czynników atmosferycznych na tkankę historyczną budynku. Budynek zachował czytelną artykulację bryły, jednak w znacznym stopniu zniszczeniu uległy jego pokrycie dachowe wraz z więźbą (w zachodniej części budynku), stropy pomiędzy kondygnacjami są osłabione, częściowo lub całkowicie zapadnięte (w skrajnych pomieszczeniach po wschodniej i zachodniej stronie). Tynki na elewacjach zachowały się szczątkowo, sporadyczne są również przykłady historycznej stolarki okiennej i drzwiowej, która jest znacznie zdegradowana. Zniszczeniu uległy również balustrady frontowego ganka.
Pomimo poważnych zniszczeń obejmujących dachy, elewacje, stropy, ściany, stolarkę okienną i drzwiową oraz wprowadzenia ahistorycznych elementów (kominy i zabudowana weranda od strony zachodniej), w dalszym ciągu czytelna jest bryła budynku i jej kompozycja oraz niektóre rozwiązania architektoniczne takie jak pozostałości balustrad na arkadowym ganku i tarasie, wysunięta strefa cokołowa czy niewielki gzyms wieńczący narożne wieżyczki czy relikty stolarki okiennej o motywach ostrołucznych. Wnętrza budynku zostały znacznie przekształcone i zniszczone na skutek pożaru i czynników atmosferycznych, czytelny jest jednak zasadniczy układ funkcjonalno-przestrzenny na parterze budynku z reprezentacyjnym holem i klatką schodową oraz sklepione kolebkowo piwnice pod głównym korpusem.
Dwór Bojarów wraz z pozostałościami dawnej posesji o charakterze leśnym świadczy o tradycji uzdrowiskowej Bojarowa, która zaniknęła w okresie powojennym z uwagi na przekształcenie letniskowego charakteru Otwocka na mieszkalny.
Jak wskazano w opinii NID z 2016 r. granica nieruchomości wytyczona została od strony wschodniej wzdłuż ul. J.I. Kraszewskiego, od południa wzdłuż szosy prowadzącej do mostu na Świdrze, od strony zachodniej wzdłuż biegu rzeki Świder, granicę północną stanowiło ogrodzenie dawnej kolonii Brzegi, sąsiadującej z Bojarowem. Zagospodarowanie terenu nie uległo większym przekształceniom, do 1932 r. zachowały się murowany dwór, budynki drewniane oraz ogrody owocowe. ,,W dół skarpy na osi budynku prowadziła nowa droga spacerowa do brzegu rzeki, wyznaczająca oś widokową założenia. Z boku drogi pas łąki dochodził do plaży przy moście nad rzeką Świder”.
Stan zachowania w momencie wszczęcia postępowania o wpis do rejestru uwidacznia Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego budynku mieszkalnego Dworu Bojarów z 09.2013 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/dwor-bojarow-938814/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_14_EN.326823/1.
Opiniowanie projektu osiedla „Dwór Bojarów”
Uzgodnienia projektu koncepcyjnego osiedla Dwór Bojarów zostały dokonane pismem z dn. 14.08.2023 r., na etapie, kiedy Dwór Bojarów był objęty ochroną konserwatorską wynikającą z ujęcia w gminnej ewidencji zabytków, w trakcie trwającego postepowania w zakresie wpisu do rejestru zabytków (pierwszy wpis do rejestru zabytków dokonany decyzją z 9.09.2014 r., uchylony i przekazany do ponownego rozpatrzenia przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dn. 10.01.2017 r. w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 9.11.2015 r., decyzja MWKZ z 12.01.2022 r. o wpisie do rejestru zabytków, po ponownym rozpatrzeniu, została ponownie zaskarżona do MKiDN, postępowanie umorzone na wniosek nowego właściciela obiektu).
Decyzja Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na prowadzenie robót budowlanych polegających na remoncie dworu Bojarów oraz budowie zespołu budynków mieszkalnych wielorodzinnych i użyteczności publicznej w Otwocku przy ul. Kraszewskiego 87 została wydana w dniu 16.10.2023 r. Dla inwestycji została następnie wydana decyzja z dn. 2.02.2024 r. zmieniająca nazwę zadania na „prowadzenie robót budowlanych polegających na remoncie, przebudowie, rozbudowie o taras, pochylnię dla niepełnosprawnych i schody zewnętrzne i zmianie funkcji części pomieszczeń piwnicy na funkcję mieszkalną budynku dworu Bojarów oraz budowę 5 budynków mieszkalnych wielorodzinnych z usługami w parterach (…), 5 budynków mieszkalnych wielorodzinnych z usługami w parterach (…), 3 budynków mieszkalnych wielorodzinnych z garażami podziemnymi (…) i budynku użyteczności publicznej (…) wraz z zagospodarowaniem terenu w Otwocku przy ul. Kraszewskiego 87. Dla inwestycji 16 grudnia 2025 r. wydano opinię ws. zaakceptowania zmian w projekcie remontu budynku dworu Bojarów w toku prowadzonych prac.
Zgodnie z wydanymi decyzjami ówczesnego Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, 10 projektowanych trójkondygnacyjnych budynków wielorodzinnych z usługami w parterach, miało zostać rozmieszczonych wokół dworku na planie elipsy. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że „W ocenie MWKZ przeprowadzenie powyższych działań jest konieczne, aby uratować przed degradacją pozostałą zabytkową substancję dworu i umożliwić korzystanie z niego. Budowa zespołu budynków zgodnie z przedstawioną koncepcją respektującą otoczenie zabytkowego budynku także jest akceptowalna”.
Decyzje były wydawane również w oparciu o zapisy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru przyległego do rzeki Świder – etap I (Uchwała nr XXI/205/2000 z dnia 23 maja 2000 r. Rady Miasta Otwocka), który został pozytywnie zaopiniowany przez ówczesnego Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Zgodnie w wydanymi zaleceniami, a następnie pozwoleniami na remont zabytkowego Dworu Bojarów w Otwocku zostały wykonane badania stratygraficzne zachowanych historycznych elementów, a następnie przygotowany program prac konserwatorskich. Dla dworu planowane są następujące prace: wykonanie nowej więźby dachowej w konstrukcji mieszanej drewniano-stalowej, pokrycie połaci dachówką na blachę stalową na rąbek stojący, wykonanie wieńca żelbetowego na poziomie dawnego stropu, renowacja stropu nad piwnicą poprzez usunięcie (płyty marmurowe w holu wejściowym zostaną zdemontowane, zinwentaryzowane, oczyszczone i ponownie zamontowane po przeprowadzeniu tych prac), izolacja pionowa i pozioma ścian piwnicy oraz wykonanie podłogi na gruncie, odtworzenie schodów wewnętrznych drewnianych, wykonanie podłóg i tynków wewnętrznych wraz fasetami i prostymi gzymsami, odtworzenie stolarki, skucie zdegradowanych tynków, uzupełnieniu ubytków cegieł i spoin analogicznymi materiałami, odtworzenie tynków zewnętrznych wapienno-cementowych (nałożony warunek pozwoli określić skład historycznego tynku i ustalić maksymalny możliwy procent udziału cementu w tynku odtwarzanym), malowanie farbami krzemianowymi, uzupełnienie tralek i renowacja posadzki ganku, usunięcie komina spalinowego i zsypów na węgiel, dodanie pochylni oraz tarasu, zamiana dwóch otworów okiennych na drzwiowe, wprowadzenie instalacji. Taras od strony północnej ma zostać wykonany z desek kompozytowych lub impregnowanych i obsypany ziemią od strony zewnętrznej ze schodami ukrytymi w nasypie. Pochylnia z betonu architektonicznego od strony wschodniej otoczona będzie nasypem, aby zredukować ilość balustrad.
