Cenny zabytek techniki z terenu Płocka trafił do rejestru zabytków

środa, 09 czerwca 2021 11:16

Podjąłem decyzję o wpisaniu do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego budynku dawnej elektrowni miejskiej wraz z kominem, wzniesionej w latach 1927-29, położonej przy ul. Kolejowej 8 w Płocku, z uwagi na zachowane wartości zabytkowe obiektu. 

Budowę elektrowni z funduszy miejskich rozpoczęto w 1927 roku na terenie Radziwia, jednej z dzielnic Płocka włączonej w granice miasta w 1923 roku. Oddanie obiektu do eksploatacji nastąpiło 1 września 1929 roku. Elektrownia została wyposażona w dwa kotły opłomkowe H. Cegielskiego i dwa generatory firmy BBC o mocy 960 kW każdy. W roku 1928 roku uruchomiono pierwszą część elektrowni, a 3 lipca 1929 roku oddano do użytku cały obiekt i przystąpiono do przełączania i zasilania z niej 3400 odbiorców na terenie miasta. Prace te zakończono 19 września 1929 roku. W pierwszych latach eksploatacji obciążenie szczytowe wynosiło 500 kW, osiągając w 1934 roku – 700 kW i w roku 1937 – 900 kW. W 1937 roku przeprowadzono modernizację kotłów i elektrownia osiągnęła moc około 2000 kW. W roku 1939 miała nastąpić dalsza modernizacja wyposażenia elektrowni, jednak prace te przerwały działania wojenne. Od uruchomienia w 1954 roku nowocześniejszej stacji elektroenergetycznej na Podolszycach, elektrownia w Radziwiu straciła dominujące znaczenie. Funkcjonowała produkując energię elektryczną na potrzeby miasta Płocka do 1960 roku. Od lat 60. XX wieku obiekt zmieniał wielokrotnie funkcję i użytkowników. W roku 1986 częściowo przebudowano część wschodnią obiektu, przekształcając ją w zespół biurowy z salą konferencyjną. Obecnie obiekt jest od wielu lat nieużytkowany.

Budynek dawnej elektrowni miejskiej w Radziwiu jest ważnym świadectwem postępu technicznego dokonującego się na początku XX wieku. Elektrownia miejska została uruchomiona w 1929 roku zapewniając energię elektryczną, która była niezbędna dla funkcjonowania miasta przez wiele lat. O znaczeniu budynku świadczy także wprowadzenie wówczas nowoczesnych w skali kraju urządzeń technicznych. Bryła budynku i elewacje od czasu jego powstania pozostają niezmienne. Elektrownia miejska posiada zachowane, niezniszczone detale architektoniczne, które pobudzają zbiorową pamięć o dawnym, przemijającym pięknie architektury miasta. Obiekt jest jednym z niewielu ocalałych w mieście zabytków techniki o zachowanych pierwotnych gabarytach i nadal czytelnej formie architektonicznej. Pomimo złego stanu technicznego budynku w dalszym ciągu czytelne pozostają jego podstawowe walory architektoniczno-przestrzenne, w tym charakterystyczna i indywidualna w swym wyrazie estetycznym bryła wraz z artykulacją elewacji i dominantą wysokościową w postaci ceglanego komina. Zabudowa ta stanowi istotny element historycznej identyfikacji miasta Płocka z okresu jego dynamicznego rozwoju i elektryfikacji.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Kolejny warszawski park został wpisany do rejestru zabytków

środa, 02 czerwca 2021 15:54

Postanowiłem wpisać do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego Park im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego w Warszawie (d. Centralny Parku Kultury) zrealizowany ok. l. 1951-1960 oraz do rejestru zabytków ruchomych obiekty rzeźbiarskie i małej architektury pochodzące z lat 50. i 60. XX w., będące elementami kompozycji przestrzennej tegoż parku, z uwagi na zachowane wartości artystyczne, historyczne i naukowe obiektów. 

Obecny kompleks parkowy im. marsz. E. Rydza-Śmigłego powstał w l. 1951-1960 jako Centralny Park Kultury. Jednym z motywów powstania nowego parku publicznego, wpisanego w tarasowy układ skarpy
 i nadrzeczny obszar Powiśla, była chęć uporządkowania rozległego terenu z rozproszonymi założeniami ogrodowymi oraz scalenie ich z przestrzenią uwolnioną spod gruzów zniszczonej podczas wojny zabudowy. 

W układ parku włączono pozostałości historycznych ogrodów zlokalizowanych na środkowym odcinku skarpy – Frascati Branickich i wschodnią cześć ogrodów sejmowych, których geneza sięga II poł. XVIII w.
 W analizowaną przestrzeń wpisuje się teren malowniczo usytuowanej dawnej Rezydencji na Górze księcia Kazimierza Poniatowskiego, czyli późniejszy ogród rozrywek „Frascati”, a od ok. poł. XIX w. posiadłość Branickich. XVIII wieku sięgają także początki rozwoju prywatnej rezydencji na terenie obecnych ogrodów sejmowych, na kanwie której w XIX w. powstał Maryjsko-Aleksandryjski Instytut Wychowania Panien, adaptowany później jako kompleks parlamentu. W nowopowstającym założeniu uwzględniono nieliczne, wyselekcjonowane obiekty historyczne – Biały Pałacyk Branickich i Willę Pniewskiego przy Al. Na Skarpie (Muzeum Ziemi). Pozostawiono także ostańce zabudowy mieszkalnej zakwalifikowane remontu.

Za projekt założenia Centralnego Parku Kultury odpowiadał zespół Biura Urbanistycznego Warszawy pod kierunkiem inżynier ogrodnictwa Aliny Scholtzówny, a pierwotny plan obejmował znacznie większy obszar, niż ostatecznie zrealizowany. Od północy główna oś parku wkomponowana w przebieg ulicy Książęcej obejmować miała sekwencję elementów wpisanych w stok skarpy - monumentalny amfiteatr przy Pl. Trzech Krzyży oraz równie imponujący kolisty plac festynów u jej podnóża. Centralna oś parkowa w formie promenady zbiegającej ku rzece z tarasów widokowych przy Alei Na Skarpie stanowi jedyną ostatecznie zrealizowaną (Aleja ks. J. Stanka). Zrealizowano również biegnącą w poprzek założenia aleję kiermaszową wzdłuż ul. Rozbrat (ob. Al. A. Bobkowskiego), będącą komunikacyjnym trzonem kompozycji. Integralną część kompleksu stanowić miał także teren Ujazdowa z Parkiem Agrykola i osią widokową Kanału Piaseczyńskiego, gdzie zaprojektowano bazę obiektów sportowych. Ostatecznie powstało skromniejsze założenie, zredukowane do obszaru między ulicami Książęcą i Ludną a ul. Górnośląską. Do jego realizacji przystąpiono w roku 1951 a zakończenie prac przy głównej części parku i jego otwarcie dla publiczności nastąpiło w 1955 r. W międzyczasie, w 1953 r. zadania generalnego projektanta przejął arch. Zygmunt Stępiński, współpracujący z architektem-ogrodnikiem Longinem Majdeckim. 

Wykorzystanie elementów rozplanowania ogrodu Frascati z zachowanym układem tarasów za wyburzoną rezydencją Branickich otworzyło pole do stworzenia nowej koncepcji przestrzennej z otwartą osią widokową ku Wiśle. Reprezentacyjny charakter górnej strefy uwidacznia się w eklektycznej kompozycji architektonicznej, na którą składa się dwupoziomowy układ tarasów widokowych, podkreślonych detalem architektonicznym i zamkniętych ozdobną ścianą oporowa oraz plac z fontanną i biegi szerokich, monumentalnych schodów, skąd otwiera się ciągła promenada ku Wiśle. Położone w jej obrębie dolne rejony podskarpia uzyskały regularny, zgeometryzowany układ w granicach romboidalnego parku zamkniętego ukośnym przebiegiem ulic Czerniakowskiej i Wilanowskiej. Uporządkowaną sieć alejek obsadzonych lipą kaukaską i modrzewiem europejskim, urozmaicono układem fontann i kwietników. Perspektywę centralnej promenady zdominował ustawiony na jej zamknięciu monumentalny pomnik „Chwała Saperom” z l. 70.stanowiący jedną z bardziej znaczących ingerencji w strukturę parku. Uwagę zwraca także szeroki ciąg spacerowy Al. Bobkowskiego, ocienionej wysokimi drzewami, z rozbudowaną strukturą wodną od strony południowej. Przy alei zachowało się do dziś d. kino plenerowe „Jutrzenka” współcześnie przekształcone w kryty tor wrotkarski, a także pozostałości parkietu tanecznego. 

Bardziej swobodna kompozycję prezentują niezwiązane z wiodącą ku Wiśle osią tereny nadskarpowe o rozrzeźbionym układzie terenu, gdzie pośród urozmaiconego drzewostanu rozmieszczono nieliczne elementy dekoracyjne, kształtując dodatkowe kameralne strefy wypoczynku (m.in. zegar słoneczny, figura dziewczynki z gołębiem).

Spośród różnorodnych elementów kompleksu parkowego nie zachowała się kompozycja kręgu tanecznego z zespołem kawiarnianym przy ul. Okrag projektu Z. Stępińskiego, przekształceniom uległy także ogrody dziecięce z pawilonami przy ul. Szarej i Wilanowskiej. 

Obecny teren Parku Marszałka Rydza-Śmigłego stanowi jedyny zrealizowany fragment planowanego wielkoprzestrzennego, monumentalnego kompleksu zieleni, będąc cennym dokumentem ówczesnych zamierzeń urbanistycznych projektowanych w oparciu o socjalistyczne założenia ideowe i przestrzenne. Podobnie jak w przypadku innych wielkich inwestycji tworzących socrealistyczne oblicze Warszawy, założenie cechowały struktury pełne rozmachu, anektujące duże obszary i powstałe kosztem eliminacji wcześniejszej tkanki urbanistycznej, zdegradowanej w wyniku działań wojennych. 

Obszar obecnego parku, mimo nowego rozplanowania, powstał częściowo na kanwie historycznych parków krajobrazowych i jako realizacja powojenna zachował ciągłość funkcji w obrębie górnych tarasów, respektując charakter panoramy Powiśla. Park wpisuje się tym samym w długą, kilkuwiekową tradycję osadzania założeń ogrodowych w pasie skarpy wiślanej. Jednocześnie dokumentuje powojenne wysiłki urbanistów próbujących na nowo wydobyć walory topograficzne brzegu Wisły i powiązać miasto z panoramą rzeki.

Charakter i układ głównej części kompozycji parkowej stanowi cenny dokument działalności Aliny Scholtz, absolwentki katedry Architektury Krajobrazu i Parkoznawstwa SGGW, autorki m.in. ogrodu w Żelazowej Woli (we współpracy z F. Polkowskim) oraz ogrodu przy Ambasadzie Chin (wraz z R. Guttem), jak również koncepcji zieleni Toru Wyścigów Konnych na Służewcu. Realizacja ta daje zatem wgląd w twórczość jednej z wybitnych polskich projektantek zieleni o znaczącym dorobku, będąc zarazem jedyną zachowaną własną realizacją Scholtzówny na terenie Warszawy. Założenie w całej swej strukturze jest także przyczynkiem do badania działalności innych architektów i projektantów zieleni zaangażowanych w jego kształtowanie.

Nierozerwalną część kompozycji parku stanowią również wpisane do rejestru zabytków ruchomych elementy małej architektury. Posiadają one znaczącą wartość zabytkową, jako relikty zagospodarowania charakterystycznych dla okresu powojennego parków kultury i  wypoczynku. Klasycystyczna kompozycja muru oporowego oraz obiekty małej architektury i elementy dekoracyjne (rozety, muszle, tralki, kompozycje alegoryczne, rzeźbione wazy w formie kraterów, kamienne ławy itp.) są także świadectwem sięgania po klasyczne wzorce zarówno w architekturze jaki w założeniach przestrzennych epoki socrealizmu oraz dowodem na to, iż w architekturze i urbanistyce tego okresu twórcy szczególne znaczenie nadawali projektowaniu detalu architektonicznego. 

 

Decyzja wpisu do rejestru zabytków elementów małej architektury jest ostateczna, natomiast od decyzji wpisu do rejestru parku służy stronom prawo wniesienia odwołania w ustawowo określonym terminie. 

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Neon „Cepelii” został wpisany do rejestru zabytków

piątek, 28 maja 2021 16:13

Podjąłem decyzję o wpisie do rejestru zabytków ruchomych województwa mazowieckiego reklamowego neonu semaforowy z logotypem „Cepelii” z 1974 r. (proj. Alfred Olszer, Pracownie Sztuk Plastycznych w Warszawie) umieszczonego na fasadzie budynku przy ul. Chmielnej 8 w Warszawie, z uwagi na zachowane wartości zabytkowe obiektu.

Neon semaforowy zlokalizowany przy ul. Chmielnej 8 wykonany jest z rurek neonowych (o przekroju 20 mm) zamontowanych na ażurowej konstrukcji z kształtowników stalowych. Stanowił on jeden z komponentów zespołu neonów składających się na pierwotną kompozycję reklamy świetlnej zaprojektowanej dla siedziby Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Cepelia” (ob. Centralny Związek Spółdzielczości Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Cepelia” w Likwidacji) przy ówczesnej ul. Rutkowskiego (ob. ul. Chmielna). Szkic koncepcyjny reklamy neonowej wykonany został w Pracowniach Sztuk Plastycznych w Warszawie przez Alfreda Olszera (plastyka i neonistę) i zatwierdzony przez Naczelnego Plastyka Warszawy w 1974 r. Projekt zlecony przez inwestora zakładał wykonanie reklamy świetlnej na fasadzie budynku (napis „Cepelia” i poziome linie ciągnące się po jego bokach) oraz na zachodniej elewacji (napis „Cepelia”, umieszczony na dachu budynku oraz narożny semafor, składający się z szeregu poziomych linii oraz sylwety ludowego kogutka, stanowiącego znak graficzny „Cepelii”). Napisy i elementy reklamy neonowej pierwotnie umieszczone na elewacji oraz nad gzymsem koronującym zostały zdemontowane na przestrzeni ostatnich lat. Zachował się jedynie neon semaforowy przy południowo-zachodnim narożniku budynku.

Zachowany neon jako dzieło rzemiosła artystycznego i zabytek techniki posiada wartości artystyczne, historyczne i naukowe, uzasadniającego jego wpis do rejestru zabytków ruchomych. Wartości neonu należy odczytywać zgodnie z doktrynami urbanistycznymi minionej epoki - jako ikonograficzny znak rozpoznawczy identyfikujący zakład czy przedsiębiorstwo państwowe oraz plastyczny element kształtujący wnętrze ulicy, dynamizujący jej przestrzeń oraz pełniący funkcję doświetlenia. Neon, według prawideł teorii reklamy socjalistycznej, nawiązywał bezpośrednio do logo spółdzielni, jednocześnie mając za zadanie - jako ogólnodostępny nośnik i masowy środek przekazu - kształtowanie gustu estetycznego społeczeństwa poprzez swoją formę graficzną. Walory artystyczne objętego postępowaniem semafora neonowego, promującego „Cepelię”, przejawiają się w wyważonej kompozycji i kolorystyce dzieła. Neon z logo „Cepelii” zakomponowany jest w nowatorski i kreatywny sposób, nawiązując do ludowych wyrobów (ręcznie tkanych makat). Pomimo niewielkich uszkodzeń oraz faktu, iż stanowi on jedynie fragment pierwotnej zdekompletowanej reklamy, obiekt posiada wartości, które wynikają z zachowania oryginalnej skali, formy i kolorystyki. Walory plastyczne realizacji oraz dobra jakość warsztatowa stawiają ją w szeregu dzieł sztuki neonowej wartościowych pod względem artystycznym. Neon posiada również wartości historyczne, jako jeden z nielicznych zachowanych obiektów oryginalnej reklamy neonowej na terenie Warszawy. Zachowany neon semaforowy jako element reklamy świetlnej stanowi świadectwo plastyki i sztuki użytkowej okresu powojennego. Projekt ten jest przykładem działalności twórców neonów należących do zespołu Pracowni Sztyk Plastycznych w Warszawie (Alfred Olszer). Jego wartość historyczną podkreśla fakt, iż jest on materialnym świadectwem procesu neonizacji miasta, jaki miał miejsce w latach 60. I 70. XX w. Neon semaforowy dokumentuje także rozwój ówczesnej myśli technicznej oraz typowe rozwiązania konstrukcyjne stosowane w procesie projektowania, produkcji i montażu neonów, co stanowi o jego wartościach naukowych.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Strona 3 z 326

«PoczątekPoprzednia12345678910NastępnaOstatnie»
Archiwum aktualności:
Polecamy również:

muwz_g
bskz_g
mkdn_g
muwz_g