Kolejna praska kamienica trafiła do rejestru zabytków

czwartek, 16 grudnia 2021 11:56

Podjąłem decyzję o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego kamienicy frontowej wraz z oficyna boczną położonej przy ul. Brzeskiej 7 w Warszawie, z uwagi na zachowane wartości artystyczne, historyczne i naukowe budynku. Postępowanie w sprawie przeprowadzone zostało w związku z wnioskiem organizacji społecznej - Towarzystwa Przyjaciół Pragi.

Kamienica przy ul. Brzeskiej 7 (d. hip. 220A Praga) znajduje się przy zachodniej pierzei ulicy, w rejonie skrzyżowania z ulicą Kijowską (d. Sokolą). Co najmniej do 1897 r. na terenie posesji znajdował się sad. Budynek (kamienica frontowa wraz z oficyną boczną wzdłuż północnej granicy działki) wzniesiono została w 1898-1899 r. dla właściciela sąsiedniej kamienicy Henryka Kocha. Ok. 1911 r. dla nieruchomości założono odrębną księgę hipoteczną, a jako właścicieli wskazano Chyla Kirchenbauma, prowadzącego przy ul. Targowej skład żelaza, oraz Mosze Szapiro posiadającego wraz z  Lejbusem Porembą fabrykę gwoździ szewskich i rymarskich usytuowaną w głębi posesji. Kamienica miała charakter mieszkalno-użytkowy, do 1939 r. mieściły się w niej m.in. jadłodajnia, cukiernia, sklep spożywczy, a także kantor przewozowy, siedziba związku tragarzy czy jednoklasowa szkoła żeńska. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenie posesji funkcjonowała Wytwórnia Uszczelnień Metalowo-Azbestowych „Wuma” Leona Pasławskiego, Wytwórnia Pudełek Blaszanych Gosławskiego, fabryka guzików „Perła” oraz Wytwórnia Zegarowa „WZ” („WUZET”) Kazimierza Żelazkiewicza i Eugeniusza Nipanicza. Wśród mieszkańców dominowali przedstawiciele klasy średniej i robotnicy, Polacy i Żydzi. Zabudowa posesji, w tym kamienica frontowa wraz z oficyną, bez większych zniszczeń przetrwały II wojnę światową i w 1945 r. została zakwalifikowana do remontu. Prac nie przeprowadzono, zdecydowano się natomiast na rozbiórkę zabudowy w tylnej części działki (najprawdopodobniej w związku z budową w l. 70 XX w. wieżowca przy ul. Targowej 26/30). Obecnie budynek jest zamieszkiwany, wyłączone z użytkowania są jedynie pojedyncze mieszkania. 

Kamienica przy ul. Brzeskiej 7 stanowi jeden z najstarszych przykładów zabudowy ulicy, z zachowanym w dużym stopniu niezwykle bogatym wystrojem architektonicznym elewacji oraz oryginalnymi elementami wystroju wnętrz, nadającymi budynkowi ponadprzeciętne walory artystyczne. Gabaryty budynku oraz charakter zabudowy (budynek frontowy z oficyną) są charakterystyczne dla zabudowy miejskiej z końca XIX w. Elementem wyróżniającym jest dekoracja czerpiąca z architektury klasycznej, z charakterystyczną gradacją rozwiązań stylistycznych począwszy od stosunkowo masywnego parteru z głębokim boniowaniem elewacji, poprzez wydzielone gzymsami kordonowymi środkowe kondygnacje o płytkim boniowaniu, po ostatnie piętro o opracowanej na gładko elewacji. Plastyczności elewacji nadają niezwykle bogate obramienia otworów okiennych z bogato dekorowanymi naczółkami oraz wydatny gzyms wieńczący z gęsto rozstawionymi wspornikami i plastyczną dekoracją kwiatową na usytuowanych między nimi płycinach. Zróżnicowany i bogaty detal architektoniczny, m.in. ornament astragalowy, cekinowy, ząbkowanie, meandry, kroksztyny z kwiatonami bezpośrednio odnoszą się do rozwiązań historycznych oraz klasycznych wzorników architektonicznych. Symetrię kompozycji podkreśla usytuowany na osi przejazd bramnych oraz facjata o mansardowym dachu. Pomimo poważnych uszkodzeń i braku konserwacji zachowały się pozostałości znacznie skromniejszego opracowania elewacji od strony podwórka oraz przejazdu bramnego, w którym na uwagę zasługują kwiatowe zworniki 3 środkowych przęseł. Kamienica stanowi ponadto cenny dokument zróżnicowania społecznego, zawodowego i narodowościowego ówczesnych mieszkańców ulicy Brzeskiej oraz w szerszym kontekście dzielnicy Praga. 

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Willa Hel w Podkowie Leśnej została wpisana do rejestru zabytków

środa, 15 grudnia 2021 12:49

Wpisałem do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego budynek wielorodzinny –  
 Willę Hel, wzniesiony w latach 1932-1935, położony w Podkowie Leśnej przy ul. Jana Pawła II 29 wraz z terenem posesji, z uwagi na zachowane wartości artystyczne i historyczne obiektu. 

 

Willę Hel wzniesiono w latach 1932-1935 przy ówczesnej ul. Żółwińskiej. Projekt budynku datowany na 1932 rok został sporządzony dla małżeństwa Chila i Sary Nissencweigów, przedsiębiorców z Pruszkowa. Willa została wzniesiona na terenie Letniska Młochówek, rozparcelowanego w 1929 r., a następnie w 1933 r. przyłączonego do Podkowy Leśnej. Budynek powstał jako dom wielorodzinny. Na dwóch kondygnacjach urządzono łącznie cztery mieszkania o podobnym rozkładzie, każde zaopatrzone w taras i obsługiwane równocześnie przez dwie klatki schodowe. W l. 30 XX w. w willi Hel zamieszkał inż. Julian Koźmiński, polski inżynier elektryk, od 1936 r. dyrektor ds. sieci Elektrowni Miejskiej na Powiślu, komendant obrony elektrowni w czasie obrony stolicy we wrześniu 1939 roku, więziony następnie przy Al. Szucha. W 1939 r. inż. Koźmiński zawarł związek małżeński z Marią Kwaśniewską (II° voto Maleszewską), polską oszczepniczką, koszykarką, brązową medalistką Igrzysk Olimpijskich w Berlinie w rzucie oszczepem, odznaczoną Krzyżem Walecznych za pomoc rannym na Wybrzeżu Kościuszkowskim podczas wrześniowych bombardowań stolicy. Lekkoatletka przez cały okres okupacji, również po śmierci męża, przebywała w Podkowie Leśnej, pomagając potrzebującym i ukrywając w domu wiele osób prześladowanych, a po upadku powstania więźniów wyprowadzanych z obozu pruszkowskiego. Schronienie znaleźli tu m.in. poetka Ewa Szelburg-Zarembina oraz pisarz Stanisław Dygat. 

 

Symetrycznie ukształtowany obiekt zachował do dziś nieprzekształconą bryłę i układ elewacji. W elewacji frontowej wyróżnia się półokrągły ryzalit z portykiem wejściowym i półkolistym tarasem. W wycofane części elewacji bocznych wkomponowano dwupoziomowy układ tarasów. Tarasy i balkony zachowały oryginalne ażurowe balustrady stalowe o rytmicznie powtarzającym się geometrycznym deseniu w formie zdwojonych rombów. Pierwotnie w budynku przewidziano cztery mieszkania usytuowane na dwóch poziomach – o zbliżonej powierzchni i dyspozycji pomieszczeń. W przednim trakcie znajdowała się strefa dzienna, w tylnym przypuszczalnie narożna sypialnia i sanitariaty oraz strefa służebna z kuchnią. Dwie sprzężone klatki schodowe – frontowa i kuchenna - od poziomu półpiętra rozdziela przeszklona przegroda o zachowanej oryginalnej stolarce. Zachowały się ponadto oryginalne rozwiązania klatek schodowych, a także komplet oryginalnej stolarki drzwiowej – drzwi wejściowe, drzwi sieni oraz  fornirowane drzwi do mieszkań, wraz z zespołem przedwojennych okuć i galanterii oraz nieliczne komponenty wyposażenia lokali. Cenny element zagospodarowania posesji stanowi oryginalne stalowe ogrodzenie frontowe z wkomponowaną w furtkę nazwą willi o prostym liternictwie.

 

Architektoniczne walory willi Hel manifestują się w zgeometryzowanym układzie uskokowo kształtowanej bryły i sposobie opracowania głównych elewacji z dominantami w postaci zaokrąglonych ryzalitów. Walory dokumentacyjne obiektu podnoszą także zachowane rozwiązania wykończeniowe wnętrz. W koncepcji architektonicznej Willi Hel uwidacznia się umiarkowany modernizm lat 30. XX w. łączący elementy stylu międzynarodowego z tradycyjnymi rozwiązaniami przestrzennymi budownictwa mieszkaniowego. Wartości historyczne budynku związane są z osobami jego fundatorów oraz mieszkańców, a także przeszłością Podkowy Leśnej jako miejscowości letniskowej. 

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Cmentarz ewangelicko-augsburski w Górze Kalwarii trafił do rejestru zabytków

wtorek, 14 grudnia 2021 14:23

Postanowiłem wpisać do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego cmentarz ewangelicko‑augsburski „osadników niemieckich” położony przy ul. Rybie w Górze Kalwarii, z uwagi na zachowane wartości historyczne nekropolii. 

 

Cmentarz ewangelicki w Górze Kalwarii powstał w XIX w. Położony jest w zachodniej części miasta przy ul. Rybie, poza obszarem zwartej zabudowy, w bliskim sąsiedztwie cmentarza parafialnego wyznania rzymsko-katolickiego i cmentarza żydowskiego. Historyczną lokalizację cmentarza potwierdzają zapisy archiwalne oraz źródła kartograficzne. 

 

Całość założenia jest nadal czytelna, natomiast - ze względu na zarośnięcie roślinnością i dewastacje nagrobków - zatarty jest częściowo układ kwater i pierwotny przebieg ciągów pieszych (widoczne są wtórne ścieżki). Na terenie cmentarza geometryczny układ dostrzegalny jest jedynie we fragmentach: w centralnej oraz północno-zachodniej części cmentarza zachował się częściowo regularny układ kwater i relikty nagrobków. Pozostałe naziemne fragmenty mają nieregularny układ.

 

Zachowane są w dużej mierze nagrobki i fragmenty tablic oraz krzyży. Dominują pozostałości pomników oraz płyt nagrobnych z inskrypcjami (m.in. z płaskorzeźbionymi polami inskrypcyjnymi w kształcie tarcz zwieńczonych krzyżami). Zachowane są w całości lub w części pola grobowe wyznaczone słupami, czy też kamiennymi lub betonowymi opaskami. Na obszarze cmentarza występują także nieliczne ślady mogił ziemnych. Na południowy wschód od bramy zlokalizowany jest pojedynczy obelisk. Na całym terenie cmentarza znajdują się pozostawione in situ lub bez śladów pochówku (przeniesione lub przewrócone) pomniki, żeliwne i betonowe krzyże. Z użytych materiałów najczęściej spotykany jest piaskowiec, ale są obecne inne materiały (beton, marmur). Inskrypcje występują najczęściej w języku polskim, pojedyncze w języku niemieckim i rosyjskim. Najstarsze istniejące nagrobki, zidentyfikowane in situ pochodzą z lat 90. XIX w. (Elżbieta z Hofmanów 1go ślubu Gierber 2go Hebich, zm. 1889 r., oraz na tej samej tablicy - Elżbieta z Gierberów Jaster, zm. 1891, Emilija Hoffman, zm. 1892 r.).

 

Cmentarz ewangelicki w Górze Kalwarii jest istotnym składnikiem lokalnego dziedzictwa kulturowego, a tym samym posiada znaczną wartość historyczną. Funkcjonująca od XIX w. nekropolia jest ważnym, trwałym śladem wielowiekowej obecności niegdyś bardzo licznej społeczności wyznania ewangelickiego w Górze Kalwarii i okolicznych terenach, będąc zarazem istotnym świadectwem kulturowej i religijnej różnorodności tych terenów. Teren, mimo iż zdegradowany i częściowo pozbawiony czytelnego układu  przestrzennego jest miejscem pochówków o dużym znaczeniu historycznym, trwale związanym z dawną ludnością osadników niemieckich. Posesja cmentarna posiada również wysoką wartość dokumentacyjną, a dalsze studia historyczne i prace badawczo-inwentaryzacyjne mogą przyczynić się do rozwoju wiedzy o ewangelickiej nekropolii oraz przedstawicielach osadników niemieckich i ich potomków. Zachowane relikty nagrobków stanowią natomiast cenne dokumenty rozwoju sztuki sepulkralnej na terenie Mazowsza oraz ich zróżnicowania w obrębie poszczególnych wyznań religijnych.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

Strona 2 z 322

«PoczątekPoprzednia12345678910NastępnaOstatnie»
Archiwum aktualności:
Polecamy również:

muwz_g
bskz_g
mkdn_g
muwz_g