Kościół pw. św. św. Piotra i Pawła przy ul. Nowogrodzkiej 51 w Warszawie wpisany do rejestru zabytków

poniedziałek, 14 grudnia 2020 15:36

Podjąłem decyzję o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego budynku Kościoła św. św. Piotra i Pawła, położonego przy ul. Nowogrodzkiej 51 w Warszawie, wraz z ogrodzeniem posesji i fragment muru z reliktem d. kostnicy i stacjami Drogi Krzyżowej oraz historyczny teren dawnego Cmentarza Świętokrzyskiego i Parafii św. Barbary w granicach ww. ogrodzenia, z uwagi na zachowane wartości artystyczne, historyczne i naukowe obiektu. Postępowanie przeprowadzone zostało na wniosek Archidiecezji Warszawskiej.

Cmentarz Świętokrzyski wytyczono w 1781, a do 1783 wzniesiono kaplicę przycmentarną pw. św. Barbary, zachowaną do dziś. Ograniczona obszarowo nekropolia na Koszykach osiągnęła w 1823 r. liczbę 100 tys. pochówków. W 1836 r. ostatecznie zakazano dalszego grzebania zmarłych. Opuszczone miejsce popadało w ruinę, w 1860 r. cmentarz likwidowano. Po ekshumacjach, część mogił przeniesiono w sąsiedztwo kaplicy św. Barbary a tablice wmontowano w mur, rozbierając stopniowo katakumby, teren zaś uporządkowano i obsadzono drzewami.

Powyższe działania dały początek założonej w 1866 r. parafii, z pierwszą siedzibą w wyremontowanej kaplicy św. Barbary i z nowo wybudowaną parterową plebanią na terenie przylegającym do ul. Nowogrodzkiej. W latach 1883-1886 wzniesiony został kościół pw. św. św. Piotra i Pawła. Równocześnie wybudowano wikariatkę (1884), a po 1886 roku stacje Drogi Krzyżowej przy murze cmentarnym i Mauzoleum Przeździeckich. Dawne kostnice przekształcono w stróżówki, z których do dziś przetrwały jedynie narożne relikty budynku zachodniego, a w podwórzu wikariatu rozbudowano oficynę mieszkalną. Wymianę muru na ażurowe ogrodzenie metalowe zakończono w początku XX wieku, z pominięciem odcinka północnego i wschodniego. W l. 30 XX w. w otoczeniu założenia, na części gruntów kościelnych wzniesiono Dom Akcji Katolickiej.

Do znaczących zniszczeń w obrębie zespołu doszło już we wrześniu 1939 r. w wyniku eksplozji amunicji zmagazynowanej na terenie przykościelnym. Do 1944 r. dokonano napraw uszkodzonych budynków. W grudniu 1944 r. kościół został wysadzony w powietrze, w wyniku czego uszkodzeniu uległ dach i wnętrze kaplicy, którą odnawiano etapami. Kościół parafialny odbudowano w l. 1946-1975. Jednocześnie dobudowa nowego skrzydła do d. Domu Akcji Katolickiej w l. 50. wymusiła przesunięcie granic założenia i likwidację północno-wschodniego narożnika posesji wraz ze stosunkowo dobrze zachowaną kaplicą Przeździeckich. W następstwie powyższych przekształceń w l. 1958-1959, po korekcie układu komunikacyjnego, odtworzono ogrodzenie posesji w nowym przebiegu wraz z rekompozycją części stacji Drogi Krzyżowej.

Obecna zmodernizowana forma kościoła św. św. Piotra i Pawła stanowi indywidualną kreację arch. Stanisława Marzyńskiego. Architekt projektując świątynię na nowo, utrzymał w dużym stopniu obrys ścian fundamentowych i fragmenty przyziemia, determinujące ogólną koncepcję rzutu i bryły, co stanowi o historycznej ciągłości budowli, nie tylko w sensie historycznym ale i architektonicznym. Projekt świątyni czerpie z różnych wzorców historycznych, w tym szczególnie czytelne są inspiracje katedrą florencką Santa Maria del Fiore. Powyższy wzorzec przejawia się w monumentalnej formie kopuły a także w zarysach kompozycji fasady. Odbudowany obiekt, oparty na zupełnie innych założeniach estetycznych niż świątynia XIX-wieczna, ale respektujący jej dawny układ i dominanty jest budowlą górującą nad okoliczną zabudową, dorównującą gmachowi przedwojennemu skalą i rozpoznawalnością sylwetki. Powyższe cechy czynią z kościoła udane przedsięwzięcie odbudowy stolicy. Ponadto świątynia , podobnie jak cała posesja parafialna dokumentuje historię wojennych zniszczeń, a zwłaszcza świadomej, celowej i planowej eliminacji zabytków architektury Warszawy przez niemieckiego okupanta oraz trudu zachowania jej ciągłości historycznej, funkcjonalnej i symbolicznej w okresie powojennym.

Zawężona po 1945 r. zabytkowa posesja przykościelna, o granicach pokrywających się w większości z jej XVIII-wiecznym kształtem, od czasu erygowania parafii aż do lat 50. XX w. oparła się rekompozycji i przekształceniom funkcjonalnym, ulegając zawężeniu dopiero w okresie powojennych interwencji urbanistycznych. Posesja posiada również wartość jako cenna pamiątka po dawnym cmentarzu na Koszykach, będącym pierwszym terenem pochówku wytyczonym poza granicami ówczesnego miasta. Powstanie nowych odległych nekropolii poza terenami zamieszkałymi, wbrew dotychczasowemu obyczajowi, niezwiązanych z miejscami kultu, miało na celu odciążenie miejskich cmentarzy przykościelnych i stworzenie bardziej sanitarnych warunków pochówku. Skala powojennych przekształceń, mimo utraty wartościowego mauzoleum, nie rzutuje w sposób istotny na wartości historyczne i dokumentacyjne założenia jako całości. Utrzymany został charakter posesji przykościelnej, zieleni, walory estetyczno-kompozycyjne ogrodzenia, a wygląd i struktura elementów starannie odtworzone na wtórnych odcinkach z miejscowym wykorzystaniem zachowanej substancji zabytkowej. Potwierdza to, iż teren posiada walory zabytkowe tak w warstwie niematerialnej (historyczny dokument rozwoju cmentarza i parafii oraz jej rozbudowy) jak i materialnej (zachowanie licznych komponentów zagospodarowania posesji w sposób uczytelniający jej historyczny charakter). Jednym z najbardziej wartościowych zabytkowych elementów zagospodarowania jest zespół stacji Drogi Krzyżowej. Są to jedyne komponenty architektonicznej koncepcji założenia z lat 1883-1887 dające w małej skali wyobrażenie o formie architektonicznej niezachowanych, pokrewnych stylowo ceglanych budowli kościoła i mauzoleum. Walory formy i jej skromnego ornamentalnego opracowania, malownicze zróżnicowanie materiałowe ozdobnych wątków ceglanych, szkliwionej ceramiki i piaskowca świadczą o wysokich walorach estetycznych kaplic. Wartość dokumentacyjną posiada także ogrodzenie, w którym zachowały się ślady nieistniejących i translokowanych elementów (zabudowy, bram). Różnice stylistyczne i strukturalne rozwarstwienia wątku ceglanego stanowią świadectwo stopniowej eliminacji obmurowania, zmian charakteru posesji i jej bezpośredniego otoczenia.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

 

Unikatowa dekoracja mozaikowa Dworca Warszawa-Śródmieście w rejestrze zabytków

środa, 09 grudnia 2020 12:51

Postanowiłem wpisać do rejestru zabytków ruchomych województwa mazowieckiego zespół dekoracji mozaikowych autorstwa Wojciecha Fangora, znajdujących się w podziemnej części Dworca Warszawa-Śródmieście przy Al. Jerozolimskich 50, z uwagi na ich wartości artystyczne i naukowe. Niniejszym wpisem objęto 52 mozaiki sufitowe zlokalizowane nad trzema peronami oraz 27 mozaik ściennych zlokalizowanych w holach i pomieszczeniach dawnych poczekalni wzdłuż peronów bocznych oraz w przejściach na peron środkowy.

Projekt aranżacji i wykończenia podziemnej części Dworca Warszawa-Śródmieście opracował zespół Zakładów Artystyczno-Badawczych Akademii Sztuki Pięknych pod kierunkiem Jerzego Sołtana i Zbigniewa Ihnatowicza na zlecenie Biura Projektów Budownictwa Kolejowego. Autorem całościowej koncepcji abstrakcyjnych kompozycji mozaikowych był Wojciech Fangor. Dekoracje opracowane zostały również przez Stanisława Kucharskiego, przy współpracy Violi Damięckiej i Jolanty Bieguszewskiej. Wszystkie mozaiki składają się ze szkliwionych elementów ceramicznych o wymiarach 4 x 3 cm wykonanych w zakładach Fajansu we Włocławku, częściowo przy użyciu barwników importowanych z Włoch, a za proces technologiczny i ostateczną formę ceramiki odpowiedzialni byli Lechi Helena Grześkiewiczowie. Część dekoracji nosi sygnatury wytwórni: „ZAKŁADY / FAJANSU / WŁOCŁAWEK”.

Na dekorację mozaikową dworca składają się dwa zespoły – mozaiki podstropowe zlokalizowane nad trzema peronami oraz mozaiki ścienne wkomponowane w pionowe szczeliny ścian pomiędzy płytami okładziny kamiennej. Według przyjętego schematu czerwień, oranż i żółcień sygnalizować miały kierunek wschodni, zaś błękit i zieleń – kierunek zachodni. W ten sposób dekoracje wspomagały orientację w przestrzeni i prowadziły podróżnych poprzez trasy komunikacyjne w obrębie dworca. Dla przełamania zbyt jednolitych tonacji w poszczególnych strefach wprowadzono również elementy kontrastowe. Wyjątkowo nad peronem środkowym, obsługującym pasażerów wysiadających, rytm mozaik zmienia się w połowie długości peronu z tonacji czerwonej na niebieską.

W ceramicznych kompozycjach dostrzec można echa malarskich poszukiwań Wojciecha Fangora – artysty, którego twórczość sytuuje się w międzynarodowym nurcie sztuki optycznej (op-art). Schemat kompozycyjny dekoracji wykazuje pokrewieństwo z obrazami powstającymi od końca lat 50., w których charakterystyczny efekt wibracji kolorystycznej artysta uzyskiwał poprzez płynne przejścia pomiędzy barwami nanoszonymi w układzie koncentrycznym bądź falistym. Powyższe doświadczenia malarskie Fangora w powiązaniu z badaniami nad percepcją ruchu podejmowanymi w Zakładach Artystyczno-Badawczych, złożyły się na nowatorski zamysł zintegrowania dekoracji z przestrzenią dworca. W zamierzeniu projektantów mozaiki miały być narzędziem oddziaływania wizualnego, zarówno na podróżnych przebywających na stacji, jak i oglądających dekoracje ścienne z okien poruszającego się pociągu.

Wpisane do rejestru zabytków dekoracje mozaikowe Dworca Warszawa-Śródmieście stanowią dzieło zespołu Zakładów Artystyczno-Badawczych Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, którego realizacje są niezwykle oryginalnym zjawiskiem na tle osiągnięć krajowej architektury l. 50 i 60. XX wieku. Zespół ASP skupiał wybitne osobowości polskiej architektury, sztuki i wzornictwa, co znalazło wyraz w jakości i nowatorstwie zrealizowanego projektu, uwzględniającego koncepcję materiałowo-estetyczną dekoracji, ich oświetlenia, informacji wizualnej, jak również studia kinetyczno-wizualne. Zarazem, z uwagi na nikły stopień zachowania najważniejszych realizacji tej grupy, a w szczególności plastycznych rozwiązań wnętrz, przedmiotowy zbiór dekoracji stanowi unikat o dużej wartości poznawczej. Starannie przemyślane pod względem formalnym kompozycje mozaikowe, o zniuansowanych, różnorodnych zestawieniach kolorystycznych, prezentują niezaprzeczalne wartości artystyczne. Mozaiki nie tylko indywidualizują i ożywiają poszczególne sektory dworca, ale również podkreślają klarowną strukturę jego wnętrza i pozwalają na lepszą orientację w przestrzeni. Powyższa koncepcja, związana z próbami całościowego komponowania bodźców wizualnych, podnosi walory estetyczne i naukowe aranżacji, będąc przejawem nowoczesnego, interdyscyplinarnego podejścia do projektowania w środowisku ASP. Powstanie dekoracji obrazuje zarazem złożony proces realizacyjny, w który zaangażowani byli wybitni twórcy specjalizujący się w rozmaitych dziedzinach – m.in. Wojciech Fangor, jedna z najwybitniejszych indywidualności powojennej sztuki, czy Helena i Lech Grześkiewiczowie, cenieni twórcy plastyki monumentalnej.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

 

Cenny otwocki pensjonat został wpisany do rejestru zabytków

czwartek, 03 grudnia 2020 13:36

Podjąłem decyzję o wpisie do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego willi drewnianej (dawnego pensjonatu), położonego przy ul. Marii Konopnickiej 12/14 w Otwocku, z uwagi na zachowane wartości artystyczne, historyczne i naukowe obiektu.

W dwudziestoleciu międzywojennym Otwock był jednym z największych uzdrowisk nizinnych w Polsce. Uzdrowiskowy charakter miejscowości zapewniały państwowe i prywatne sanatoria, pensjonaty oraz kwatery dla kuracjuszy. Jednym z takich budynków była d. willa drewniana położona przy ul. M. Konopnickiej 12/14 (dawna nazwa hipoteczna Willa Dorzmino). Budynek funkcjonował także pod nazwą „Leonówka”, a później jako pensjonat „Eden”, „Europa” i „Atlantic”.

Budynek został wzniesiony po 1906 r. w południowo-wschodniej części miasta, w kwartale ulic M. Konopnickiej, J. Piłsudskiego (d. Królewska), J. Kurnakowicza (d. Piękna) i H. Cybulskiego (d. Wólczyńska). Był to wówczas jeden z kilku budynków znajdujących się na podłużnej, prostokątnej działce o nr 4. W 1919 r. posesja została zakupiona przez małżeństwo Stefana i Stanisławę Jankowskich, którzy zachowali jej pierwotny sposób zagospodarowania. Pierwsza rozbudowa budynku nastąpiła w latach 1923-1924, kolejna w latach 1927-1928. Zachowana dokumentacja archiwalna pozwala na odczytanie kolejnych faz rozbudowy obiektu.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego budynek użytkowany był jako pensjonat, początkowo najprawdopodobniej znany pod nazwą „Patria”. W 1925 r. w budynku mieścił się prowadzony przez Zofię Ajzensztadt pensjonat dla ludności żydowskiej „Eden”, następnie pensjonat „Europa” (1938). W 1939 r. jako właściciel pensjonatu noszącego wówczas nazwę „Atlantic” podawany jest J. Rubin. W ogłoszeniach podkreślano nowoczesność budynku – słoneczne pokoje, tarasy, własny park, dostęp do bieżącej wody, elektryczności, kuchnię serwującą wykwintne i dostosowane do diety i wyznania potrawy. Podkreślano także walory otoczenia budynku usytuowanego „w pięknych lasach między Otwockiem i Śródborowem”. Budynek przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń. W 1947 r. nieruchomość została zakupiona z przeznaczeniem na dom zakonny i użytkowana w ten sposób do początku XXI w.

Budynek przy ul. M. Konopnickiej posiada istotne walory artystyczne jako indywidualnie zaprojektowane dzieło architektury uzdrowiskowej wzniesionej w I poł. XX w. Przedmiotowy budynek to cenny przykład drewnianej zabudowy o reprezentacyjnym charakterze i znacznych gabarytach (trzy kondygnacje mieszkalne), usytuowanej w pierwotnym leśno-ogrodowym otoczeniu typowym dla architektury uzdrowiskowo-letniskowej Otwocka. Nieruchomość dzięki zachowanej koncepcji przestrzennej oraz oryginalnej substancji budowlanej stanowi wartościowy przykład obiektu łączącego cechy architektury uzdrowiskowej z potrzebami funkcjonalnymi prywatnego pensjonatu.

Jednocześnie dawny pensjonat przy ul. M. Konopnickiej 12/14 wyróżnia się na tle istniejącej zabudowy drewnianej miasta. Wydłużona bryła flankowana bocznymi ryzalitami, wejście usytuowane w osi środkowej, mansardowa forma dachu, czerpią z reprezentacyjnej architektury murowanej, której formy zaadaptowane na potrzeby budownictwa drewnianego zyskały nowy wymiar estetyczny i wizualny. Forma architektoniczna budynku odzwierciedla luksusowy jak na owe czasy standard pensjonatu, a jednocześnie doskonale wpisuje się w uzdrowiskowy charakter Otwocka. Charakter budynku odzwierciedla również jego wnętrze z czytelnym układem funkcjonalno-przestrzennym z podziałem na części wspólne i pomieszczenia mieszkalne (dawne pokoje pensjonatu). Pomimo modernizacji budynku wewnątrz zachowały się elementy pierwotnego wystroju, m.in. drewniana balustrada klatki schodowej, stolarka drzwiowa, piece ceramiczne, sztukaterie.

Budynek przy ul. M. Konopnickiej w Otwocku stanowi świadectwo rosnącej popularności miasta jako uzdrowiska i wynikającej z tego potrzeby zwiększania liczby kwater dla kuracjuszy i letników, m.in. przez rozbudowę istniejących pensjonatów. Jedocześnie proces ten przeprowadzano z poszanowaniem historycznej struktury budynku oraz zachowaniem charakteru zagospodarowania działki (tereny zieleni leśnej i komponowanej). Stosunkowo częste zmiany najemców, o czym świadczą kolejne nazwy pensjonatu, stanowią świadectwo dynamiki rozwijającego się uzdrowiska oraz łączą go z dziejami ludności żydowskiej, która dominowała wśród właścicieli pensjonatów i kuracjuszy. Dzięki temu, iż po wojnie budynek użytkowany był przez zgromadzenie zakonne, zachował on w niemal niezmienionym kształcie pierwotny wygląd oraz historyczny układ funkcjonalno-przestrzenny.

prof. dr hab. Jakub Lewicki
Mazowiecki Wojewódzki
Konserwator Zabytków

 

 

Strona 5 z 319

«PoczątekPoprzednia12345678910NastępnaOstatnie»
Archiwum aktualności:
Polecamy również:

muwz_g
bskz_g
mkdn_g
muwz_g