UKŁADY URBANISTYCZNE O WARTOŚCI ZABYTKOWEJ

Szanowni Państwo!

Chronimy zabytki z myślą o przyszłych pokoleniach z uwagi na prawdę o przeszłości jaką reprezentują. Artykuł 6 Konstytucji RP stanowi, iż Rzeczypospolita Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będących źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju. Przytoczony priorytet zakłada realizację ochrony i opieki nad zabytkami pod przewodnictwem Państwa z jednoczesnym potraktowaniem dziedzictwa jako jednego z elementów współkształtujących przysz łość kraju, w tym  jako twórczej inspiracji dla Nas wszystkich.

Namawiam zatem do odrzucenia przekonania o nieuchronnym konflikcie między ochroną zabytku, w tym zabytku wielkoobszarowego, potocznie rozumianą jako działanie wyłącznie zachowawcze, a naturalną zmiennością żywych organizmów  urbanistycznej tkanki miast i wsi. Chcę abyśmy dostrzegli, iż wysoką jakość przestrzeni publicznych, także potencjalną, w decydującym stopniu określa historyczne dziedzictwo. Tym samym może być ono najskuteczniejszym instrumentem rozwoju opartego na społeczeństwie obywatelskim.

Dziś, odpowiadając na Państwa zapytania, wywołane wszczęciem procedur administracyjnych w sprawie wpisu do rejestru zabytków historycznych układów urbanistycznych (m.in. Otwocka, piaseczyńskiego Zalesia Dolnego, warszawskiego Nowego Miasta), oraz wychodząc naprzeciw kolejnym, zapraszam do zapoznania się z poniższym tekstem.
Rafał Nadolny
Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków


Czym jest zabytkowy układ urbanistyczny? Definicja legalna zabytku.


Artykuł 3 pkt. 12 ustawy z dnia 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nas zabytkami definiuje układ urbanistyczny, jako przestrzenne założenie miejskie lub wiejskie, zawierające zespoły budowlane, pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczone w układzie historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych, w tym sieci ulic lub sieci dróg.
( il. 1 )
Z uwagi na rozległość problematyki, wymagającej wiedzy historycznej, analiz urbanistycznych oraz znajomości kontekstu
środowis kowego (sfera nauk społecznych oraz uwarunkowań przyrodniczych), do rejestru zabytków trafiają nieliczne miejscowości. Najstarsze i nadal respektowane wpisy do rejestru zabytków pochodzą  z lat trzydziestych XX w. (m. in. układ urbanistyczny Osi Saskiej w Warszawie wpis powtórzony w l. sześćdziesiątych XX w.). Obecnie w województwie mazowieckim wpisem do rejestru zabytków, począwszy od 1955r.,  objęte zostały 32 układy urbanistyczne, są to następujące miejscowości: Bieżuń, Ciechanów, Czersk, Czerwińsk nad Wisłą, Drobin, Gąbin, Gostynin, Góra Kalwaria, Iłża, Konstancin Jeziorna, Komorów (Strzecha Polska) Latowicz, Łosice, Maków Mazowiecki, Milanówek, Mogielnica, Nowy Dwór Mazowiecki, Ostrołęka, Płock, Płońsk, Podkowa Leśna, Przasnysz, Pułtusk, Radom, Raszyn, Siedlce, Sierpc, Stanisławów, Wiskitki (jedyny układ ruralistyczny), Zwoleń, Żelechów, Żyrardów. Obok wymienionych prawną ochronę konserwatorską ustanowiono dla kilkudziesięciu układów urbanistycznych położonych na terenie Warszawy (najwięcej decyzjami z 1965r. np. zespół Starego Miasta). Łącznie wpisem do rejestru objęto 119 układów urbanistycznych (wg stanu na grudzień 2013 patrz tabela).
Konserwator działając w interesie społecznym uznaje, zgodnie z ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami,  czy dana rzecz lub nieruchomość jest zabytkiem (o wartości historycznej, artystycznej lub/i naukowej - il. 2 ) decydując jednocześnie o konieczności zachowania tegoż zabytku m.in. poprzez nałożenie prawnej ochrony konserwatorskiej, a tym samym ograniczenia prawa własności. Konstytucyjne wolności i prawa, w tym także prawo własności, nie mają absolutnego charakteru. Artykuł 31 ustawy nadrzędnej dopuszcza ich ograniczenie na rzecz wspólnoty. Ustanowienie ochrony zabytku wiąże się z ograniczeniem interesu prywatnego po to aby w ten sposób zabezpieczyć prawo innych osób do korzystania z dóbr kultury, na których straży stoi Państwo (art. 5, 6, 73 Konstytucji RP). Konstytucja określa tym samym równorzędność interesu publicznego oraz interesu prywatnego. ( il. 3 )
W praktyce, decyzje konserwatora nierzadko napotykają na ostry sprzeciw użytkownika zabytku, dostrzegającego wyłącznie, z jego punktu widzenia, negatywne strony takiego wpisu (konieczność uzyskania od organu konserwatorskiego stosownych uzgodnień  - zgodnie z art. 36 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz art. 39 ustawy  z dnia 7 lipca 1994r. Prawo budowlane, czy też spodziewany spadek wartości rynkowej nieruchomości). Jako adresat tej decyzji ma on zagwarantowane prawo do wniesienia odwołania (zgodnie z kpa w terminie 14 dniowym).
Należy przy tym pamiętać, iż w odniesieniu do wielkoobszarowego charakteru zabytku stosuje się tryb przewidziany art. 49 kodeksu postępowania administracyjnego (ogłoszenie publiczne), uznając obowiązek skutecznego informowania każdego z zainteresowanych, w szczególności stron, o kolejnych czynnościach procesowych, a tym samym zapewnienia im udziału w postępowaniu.
( il. 4 )

Zakres ochrony konserwatorskiej. Jak w praktyce sprawowana jest ochrona konserwatorska w obrębie zabytkowych układów urbanistycznych?

Artykuł 39 ustawy Prawo budowlane mówi, iż prowadzenie robót budowlanych przy obiekcie budowlanym wpisanym do rejestru zabytków lub na obszarze wpisanym do rejestru zabytków (np. układzie urbanistycznym) wymaga, przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę, uzyskania pozwolenia na prowadzenie tych robót, wydanego przez właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków. ( il. 5 ) Konserwator jest zobowiązany do zajęcia stanowiska w formie decyzji administracyjnej. Dopiero ta decyzja, razem z decyzją organu administracji architektoniczno- budowlanej, uprawnia inwestora do realizacji uzgodnionego przedsięwzięcia. Należy też pamiętać, iż  poza koniecznością uzgodnienia robót budowlanych  art. 36 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami obliguje właściciela zabytku do uzyskania zgodny konserwatora na jego przeniesienie, podział, a także zmianę przeznaczenia tegoż zabytku.
( il. 6 )

Wymienione przepisy nakładają wymóg uzyskania decyzji organu konserwatorskiego, nie przywidują natomiast możliwości ograniczenia się inwestora wyłącznie do wystosowania zgłoszenia o przystąpieniu do tychże prac. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera jednoznaczne określenie zakresu ochrony, a co za tym idzie wachlarz działań przy zabytku, które wymagają pozwolenia konserwatora zabytków.

W wymienionych przypadkach ochroną prawną z mocy decyzji o wpisie do rejestru zabytków objęto wskazane, historycznie ukształtowane przestrzenie (np. założenie reprezentujące jedną z najstarszych form osadniczych na terenie Polski tj. grodu rozwijającego się poprzez klasyczne ogniwa: podgrodzie, osadę targową, miasto lokacyjne), zawierające  poszczególne elementy zabytkowe oraz ich wzajemny układ względem siebie (powiązania funkcjonalne i  kompozycyjne). Tym samym poddano całościowej ochronie konkretne, trójwymiarowe wnętrza urbanistyczna nie zaś wypreparowane z tychże całości pojedyncze relikty rozplanowania i zabudowy. Działania, podejmowane w miarę potrzeb w obrębie tychże zabytków, mogą doprowadzić do ich rewaloryzacji (uzyskania stanu umożliwiającego w pełni odbiór ich wartości), jak i - nieumiejętnie dobrane i zrealizowane  - do zubożenia walorów lub nawet całkowitego zniszczenia.

Obok koniecznej do zachowania wartości niematerialnej tj. koncepcji jaka ukształtowała zabytkową, materialną strukturę np. czternastowieczne miasto na prawie chełmińskim, dziewiętnastowieczną osadę patronacką, czy też dwudziestowieczne miasto ogród, wzmożonej ochronie podlegają te zabytki nieruchome wchodzące w skład zabytkowego układu, które posiadają samoistną wartość zabytkową, rozpoznaną poprzez sporządzenie dokumentacji konserwatorskiej (karta ewidencyjna) i tym samym włączone do ewidencji (np. ratusz, fara, zamek, willa, aleja). Innymi słowy to, że dana nieruchomość wchodzi w skład zabytkowego układu nie jest tożsame z uznaniem za zabytek każdej nieruchomości położonej na jego terenie (np. współczesnych magazynów). Należy też zaznaczyć, iż decyzja odniesiona do układu urbanistycznego nie ustanawia jednocześnie indywidualnej ochrony prawnej dla poszczególnych zabytkowych obiektów, gdyż jednostkowa ochrona wymaga odrębnych decyzji, co może stanowić  o większym zakresie ochrony. ( il. 7 - 12 )

Powyższe stwierdzenia dobrze obrazują orzeczenia sądów.  I tak, na przykład w wyroku z dnia 17 stycznia 2008 r., dotyczącym uzgodnienia projektu decyzji o warunkach zabudowy polegającej na rozbudowie zabytkowego budynku położonego w ramach układu urbanistycznego, podkreślono, iż obowiązkiem organów [jest] ocena potencjalnych skutków zabudowy dla ochrony całego zespołu urbanistyczno architektonicznego nie ocena tylko i wyłącznie ograniczona do samego budynku, który nie jest wpisany do rejestru zabytków [indywidualnie]. Oczywistą rzeczą  jest, że inny musi być zakres oceny ochrony historycznego zespołu budynków, a inny kiedy do rejestru wpisany jest sam budynek (Sygn. akt SA/Wa1773/07). Z kolei w wyroku z dnia 18 maja 2006 r. wskazano, iż kwestia kolorystyki jest zmianą wyglądu zabytku [budynek położony w układzie urbanistycznym] co zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt. 11 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (podejmowanie działań, które mogłyby doprowadzić  do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru) wymaga pozwolenia w k z. Oczywistym jest, że skoro budynek przy ul. X stanowi element historycznego zespołu urbanistycznego miasta X wpisanego do rejestru zabytków, tym samym pozwolenia w k z wymaga podejmowanie działań, które mogłyby doprowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu tego budynku (Sygn. akt SA/Wa1773/07). Komentując powyższy wyrok należy wyraźnie zaznaczyć, iż skoro chronimy układ urbanistyczny (przestrzenny) to uzgodnieniu podlegają  wyłącznie działania w obrębie architektury zewnętrznej danego budynku, tak zabytkowego jaki i współczesnego. Dotyczy to w szczególności remontu budynku (w tym zmiany kolorystyki, jak w powyższym przykładzie), jego rozbudowy, przebudowy, z sytuacją  graniczną - czyli rozbiórką włącznie. Orzecznictwo, z którego dwa przykłady zacytowano powyżej, ma zasadniczy wpływ na kształtowanie się praktyki ochrony zabytków.

Należy też podkreślić możliwość uzyskania, przed przystąpieniem do prac projektowych, wytycznych konserwatorskich. Wytyczne każdorazowo opracowane są w odniesieniu do uwarunkowań wewnętrznych zabytku, określających jego indywidualny charakter (m.in. zastosowane rozwiązania kompozycyjne, konstrukcyjne i materiałowe, stan zachowania oryginalnej substancji i formy zabytku - z określeniem ich wartości oraz stan techniczny zabytku), jak i uwarunkowań zewnętrznych (m.in. możliwości finansowych inwestora oraz możliwości bądź niemożliwości technicznych). ( il. 13 )

Rola miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

Zatem istotne jest dążenie do uzyskania faktycznych możliwości ochrony jednoznacznie określonego zabytku poprzez wybrany, dostosowany do jego specyfiki sposób lub też poprzez zastosowanie dwóch lub nawet więcej uzupełniających się rozwiązań, przy czym wpis do rejestru zabytków historycznego układu urbanistycznego nie jest lekarstwem na brak lokalnych ustaleń ochrony pośredniej zabytku.

Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego są podstawowymi dokumentami zawierającymi wskazania chroniące wartości zabytkowe historycznego układu urbanistycznego. Warto też podkreślić, iż warunkują one skuteczną ochronę parku kulturowego i należą do działań koniecznych związanych z jego powoływaniem. Tę zależność, którą można przyrównać do współistnienia ustaw i rozporządzeń, warunkuje logika działań, gdzie na wstępie, po  identyfikacji wartości przestrzennych i ich waloryzacji, określony zostaje przedmiot ochrony konserwatorskiej (tu układ urbanistyczny), następnie cel i zakres tejże ochrony, oparty o brzmienie definicji ustawowej tegoż układu oraz w konsekwencji lista spójnych przepisów służących całościowej ochronie indywidualnego charakteru miejscowości (zakazy/nakazy/dopuszczenia/ a także odstępstwa).

Oryginalnym osiągnięciem polskiej szkoły konserwacji jest analityczne podejście do historycznej struktury miasta, służące podejmowaniu decyzji projektowych dotyczących odbudowy zniszczonych wojną miast, a dziś użyteczne w zapisach planistycznych. Ochrona historycznych układów urbanistycznych i ruralistycznych stanowiąc problem planistyczny, choć sięga w głąb historii, winna być widziana dziana jest jako żywe zagadnienie współczesności, mocno osadzone w aktualnych realiach miejsca oraz potrzebach społecznych, gdyż  chodzi nam nie tylko o ramy życia, jaki tworzą stare budynki, ulice i place, ale także o życie, które je wypełnia (architekt  i urbanista Wacław Orłowski).

(il. 14)

Oprac. S. T.

KOLONIA_LUBECKIEGO.pdf
POWIAT GMINA MIEJSCOWOŚĆ ULICA DATA DECYZJI
żuromiński Bieżuń BIEŻUŃ 07-05-1962
ciechanowski Ciechanów CIECHANÓW 14-04-1992
piaseczyński Czersk CZERSK 15-09-1999
płoński Czerwińsk nad Wisłą CZERWIŃSK NAD WISŁĄ 16-09-2009
płocki Drobin DROBIN 25-11-2005
płocki Gąbin GĄBIN 08-09-1980
gostyniński Gostynin GOSTYNIN 08-09-1980
piaseczyński Góra Kalwaria GÓRA KALWARIA 10-08-1990
radomski Iłża IŁŻA 23-06-1976
pruszkowski Michałowice KOMORÓW-OSIEDLE "STRZECHA POLSKA" 28-04-2010
piaseczyński Konstancin Jeziorna KONSTANCIN JEZIORNA 28-02-1990
miński Latowicz LATOWICZ 20-12-1984
łosicki Łosice ŁOSICE 02-10-1986
makowski Maków Mazowiecki MAKÓW MAZOWIECKI 30-06-1988
grodziski Milanówek MILANÓWEK 08-01-1988
grójecki Mogielnica MOGIELNICA 06-07-1970
nowodworski Nowy Dwór Mazowiecki NOWY DWÓR MAZOWIECKI 07-05-1962
ostrołęcki Ostrołęka OSTROŁĘKA 09-02-1977
płocki Płock PŁOCK 16-11-1959
płoński Płońsk PŁOŃSK 12-10-1956
grodziski Podkowa Leśna PODKOWA LEŚNA 22-10-1981
przasnyski Przasnysz PRZASNYSZ 13-12-2007
pułtuski Pułtusk PUŁTUSK 18-11-1959
m. Radom Radom RADOM 01-07-1959
m. Radom Radom RADOM 29-12-1969
m. Radom Radom RADOM 14-09-1989
pruszkowski Raszyn RASZYN 04-07-2005
m. Siedlce Siedlce SIEDLCE 07-05-1962
sierpecki Sierpc SIERPC 26-11-1971
miński Stanisławów STANISŁAWÓW 28-02-1955
żyrardowski Wiskitki WISKITKI 05-04-1988
zwoleński Zwoleń ZWOLEŃ 07-04-1955
garwoliński Żelechów ŻELECHÓW 13-03-1998
żyrardowski Żyrardów ŻYRARDÓW 30-01-1079
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Agrykola 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Bankowy pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Bednarska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Bielańska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Boleść 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Bracka 01-07-1965
m. Warszawa Praga Północ WARSZAWA Brzeska 25-05-2009
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Brzozowa 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Bugaj 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Chłodna 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Chmielna 10-06-2009
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Długa 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Dziekania 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Elektoralna 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Franciszkańska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Freta 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Grzybowski pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Jezuicka 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Kamienne Schodki 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Kanonia 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Kapitulna 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Kopernika 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Kościelna 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Kozia 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Koźla 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Krakowskie Przedmieście 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Krasińskich pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Krzywe Koło 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Leszno 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Małachowskiego pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Mariensztat 01-07-1965
m. Warszawa Praga Północ WARSZAWA Mała 10-11-2006
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Mazowiecka 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Miodowa 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Mokotowska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Mostowa 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Nowomiejska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Nowy Świat 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Piekarska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Piłsudskiego Marszałka pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Piwna 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Podwale 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Rybaki 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Rycerska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Rynek Nowego Miasta 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Rynek Starego Miasta 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Senatorska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Solec 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Stara 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Szeroki Dunaj 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Szpitalna 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Świętojańska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Tamka 01-07-1965
m. Warszawa Praga Północ WARSZAWA Targowa 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Trzech Krzyży pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Twarda 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Unii Lubelskiej pl. 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Wąski Dunaj 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Wiejska 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Wierzbowa 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Zakroczymska 01-07-1965
m. Warszawa Praga Północ WARSZAWA Ząbkowska 22-05-2006
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA Żydowska 01-07-1965
m. Warszawa Rembertów WARSZAWA AKADEMIA OBRONY NARDOWEJ

26-01-2010
m. Warszawa Bielany WARSZAWA AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO
24-05-2001
m. Warszawa Mokotów WARSZAWA - "RÓŻANA" 04-07-1990
m. Warszawa Mokotów WARSZAWA - SADYBA 12-02-1993
m. Warszawa Ochota WARSZAWA - SZPITAL DZIECIĄTKA JEZUS 17-03-2009
m. Warszawa Ochota WARSZAWA - KOLONIA STASZICA 20-12-1993
m. Warszawa Ochota WARSZAWA -KOLONIA LUBECKIEGO 20-12-1993
m. Warszawa Praga Południe WARSZAWA -SASKA KĘPA 02-04-1979
m. Warszawa Praga Północ WARSZAWA - OSIEDLE PRAGA II 25-05-2010
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA - STARE MIASTO 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA – OSIEDLE NOWY ŚWIAT ZACHÓD 26-07-2013
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA - OŚ SASKA 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA - OŚ STANISŁAWOWSKA 01-07-1965
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA - KOLONIA MARIENSZTAT 12-08-2009
m. Warszawa Wilanów WARSZAWA - WILANÓW 01-07-1965
m. Warszawa Wola WARSZAWA - OSIEDLE KOŁO 09-11-1992
m. Warszawa Żoliborz WARSZAWA - ŻOLIBORZ HISTORYCZNY 30-09-1980
m. Warszawa Żoliborz WARSZAWA - ŻOLIBORZ OFICERSKI 10-03-1973
m. Warszawa Żoliborz WARSZAWA - OSIEDLE WSM 15-07-1992
m. Warszawa Żoliborz WARSZAWA - ŻOLIBORZ DZIENNIKARSKI 22-04-1994
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA – KOLONIA PROFESORSKA 17-09-2013
m. Warszawa Śródmieście WARSZAWA – NOWE MIASTO 28-08-2013
Polecamy również:

muwz_g
bskz_g
mkdn_g
muwz_g